1. Bất dung nạp lactose là gì?

Lactose là loại đường tự nhiên có trong sữa mẹ và nhiều sản phẩm từ sữa. Để tiêu hóa lactose, cơ thể cần enzyme lactase ở ruột non.

Khi lượng lactase không đủ, lactose chưa được tiêu hóa đi xuống đại tràng. Quá trình lên men và sự tích tụ nước, khí tại ruột có thể gây đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy. Khi xuất hiện những triệu chứng này, tình trạng được gọi là bất dung nạp lactose.

Bất dung nạp lactose không đồng nghĩa với việc trẻ không hấp thu được toàn bộ dưỡng chất trong sữa.

2. Dấu hiệu bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh

Những biểu hiện tiêu hóa có thể gặp gồm:

• Đi ngoài phân lỏng hoặc tiêu chảy nhiều nước.

• Đầy hơi, chướng bụng, trung tiện nhiều.

• Bụng sôi, khó chịu sau khi bú.

• Quấy khóc đi kèm các triệu chứng tiêu hóa.

Chỉ quấy khóc, nôn trớ hoặc phân có mùi chua chưa đủ để kết luận bé bất dung nạp lactose. Ba mẹ cần quan sát biểu hiện lặp lại, mức độ thay đổi so với bình thường và tình trạng bú, tăng trưởng của con.

Khi đi khám, mẹ có thể cung cấp nhật ký gồm giờ bú, số lần đi ngoài, đặc điểm phân và số tã ướt để bác sĩ dễ đánh giá hơn.

3. Vì sao trẻ có thể bất dung nạp lactose?

Bất dung nạp lactose thứ phát

Tổn thương niêm mạc ruột, chẳng hạn sau nhiễm trùng đường tiêu hóa, có thể làm giảm khả năng sản xuất lactase. Tình trạng này có thể cải thiện khi nguyên nhân được điều trị và ruột hồi phục.

Thiếu lactase do ruột chưa trưởng thành ở trẻ sinh non

Một số trẻ sinh non có lượng lactase thấp trong thời gian đầu. Khả năng tiêu hóa lactose thường tốt lên khi trẻ lớn hơn. Đây là dạng thiếu lactase do phát triển, khác với thiếu lactase bẩm sinh.

Thiếu lactase bẩm sinh

Đây là bệnh di truyền rất hiếm, có thể gây tiêu chảy nặng ngay từ những cữ bú đầu tiên, dẫn đến mất nước và sụt cân. Trẻ cần được bác sĩ chẩn đoán và hướng dẫn chế độ nuôi dưỡng chuyên biệt.

Bất dung nạp lactose nguyên phát

Lượng lactase giảm theo tuổi ở một số người. Dạng này thường biểu hiện sau giai đoạn nhũ nhi, không phải nguyên nhân thường gặp ở trẻ sơ sinh và không đơn giản là do trẻ ít uống sữa.

4. Phân biệt bất dung nạp lactose với dị ứng đạm sữa bò

Hai tình trạng có thể cùng gây triệu chứng tiêu hóa nhưng có cơ chế khác nhau:

Dị ứng đạm sữa bò có thể xuất hiện trong năm đầu đời. Sữa không lactose vẫn có thể chứa đạm sữa bò, nên không tự động phù hợp với trẻ dị ứng đạm sữa.

5. Khi nào cần đưa trẻ đi khám?

Ba mẹ nên đưa trẻ sơ sinh đi khám sớm nếu bé tiêu chảy, bú kém, nôn nhiều hoặc tăng cân không tốt. Không nên chờ đến khi xác định được nguyên nhân mới tìm hỗ trợ y tế.

Cần khám ngay khi có dấu hiệu mất nước, như:

• Tã ướt ít hơn rõ rệt.

• Miệng khô, mắt hoặc thóp trũng.

• Bé lừ đừ, phản ứng kém.

Nếu bé khó đánh thức hoặc khó thở, hãy đưa bé đi cấp cứu.

6. Bác sĩ chẩn đoán và xử trí như thế nào?

Bác sĩ sẽ hỏi về thời điểm xuất hiện triệu chứng, chế độ bú, bệnh sử và khám cho bé. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm hoặc điều chỉnh dinh dưỡng có theo dõi để phân biệt với các nguyên nhân khác. Không phải trẻ nào cũng cần cùng một loại xét nghiệm.

Không tự ngừng bú mẹ

Khi nghi ngờ bất dung nạp lactose, ba mẹ không nên tự ngừng cho bé bú mẹ. Nhiều trường hợp có thể tiếp tục bú trong quá trình đánh giá và điều trị. Trường hợp thiếu lactase bẩm sinh cần kế hoạch riêng do bác sĩ chỉ định.

Chỉ đổi sữa khi có hướng dẫn phù hợp

Nếu bé dùng sữa công thức, bác sĩ sẽ quyết định có cần giảm lactose hoặc sử dụng công thức chuyên biệt hay không. Nhiều biểu hiện khó chịu ở trẻ không xuất phát từ lactose, vì vậy đổi sữa liên tục có thể khiến việc tìm nguyên nhân khó hơn.

Không thay sữa mẹ hoặc sữa công thức của trẻ sơ sinh bằng nước hạt, nước cơm hay thực phẩm ăn dặm. Việc điều chỉnh khẩu phần phải bảo đảm đủ dưỡng chất theo độ tuổi.

Không tự bổ sung enzyme lactase

Sản phẩm chứa lactase có thể hỗ trợ một số trường hợp, nhưng không phù hợp cho mọi trẻ nhỏ. Ba mẹ cần hỏi bác sĩ trước khi dùng và không tự điều trị kéo dài.

7. Câu hỏi thường gặp

Phân có bọt hoặc mùi chua có chắc là bất dung nạp lactose?

Không. Đặc điểm phân cần được đánh giá cùng triệu chứng, chế độ bú và tình trạng tăng trưởng. Không nên chẩn đoán chỉ từ hình ảnh hoặc mùi phân.

Bất dung nạp lactose có hết không?

Dạng thứ phát có thể cải thiện khi ruột hồi phục. Thiếu lactase do ruột chưa trưởng thành ở trẻ sinh non cũng thường tốt lên theo thời gian. Với dạng bẩm sinh, trẻ cần được quản lý dinh dưỡng lâu dài.

Trẻ có tự động thiếu canxi hoặc vitamin D không?

Không. Nguy cơ thiếu dưỡng chất phụ thuộc vào khẩu phần và cách điều chỉnh dinh dưỡng. Kiêng sữa không phù hợp có thể làm giảm nguồn cung cấp canxi, vitamin D; vì vậy cần có kế hoạch thay thế do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn.

Theo dõi chiếc bụng nhỏ của con cần đi cùng việc quan sát cữ bú, phân, số tã ướt và tăng trưởng. Khi có bất thường, tìm đúng nguyên nhân sẽ giúp ba mẹ chăm bé phù hợp hơn, thay vì vội kết luận con “không hợp sữa”.